Tennessee Williams

Hoe gaven lesbo’s en homo’s vorm aan hun leven in een tijd waarin er nog geen voorbeelden, rolpatronen en clichés waren, maar wel veel onderdrukking?

Johan Meester beschrijft het leven van een aantal opmerkelijke lesbo’s en homo’s uit het verleden, vaak uit een literaire omgeving. Deze keer Tennessee Williams.

Als alleen uit leed kunst wordt geboren, dan was het schrijverschap van Tennessee Williams onvermijdelijk. Dat leed ging diep: hij kwam uit een disfunctioneel gezin met een alcoholistische en gewelddadige vader, een puriteinse moeder, een schizofrene zuster; zelf leed hij aan depressies en angststoornissen. Alleen zijn schrijverschap bood een ontsnapping aan zijn demonen. Dat resulteerde in onvergetelijke toneelstukken, die het naoorlogse toneellandschap diep beïnvloedden. 

Williams 5 jaar oud MS Houghton

Miss Nancy

 Thomas Lanier Williams, in 1911 geboren in Columbus, Mississippi, groeit op in het huis van zijn grootouders met zijn twee jaar oudere zuster Rose en zijn gefrustreerde moeder. In 1919 wordt nog een broer geboren, Dakin. Zijn vader, een reizende vertegenwoordiger, is grotendeels afwezig. Als zijn vader er wel is, lijdt het gezin onder zijn dominantie, alcoholisme en geweld.

Als Williams vijf is verlammen zijn benen grotendeels door difterie en blijft zijn groei achter. Hij wordt moeders zorgenkindje, maar zijn vader vindt hem maar een sissy en zal hem Miss Nancy blijven noemen; later op school wordt hij gepest om zijn zwakke benen én zijn zuidelijk accent. Hij en zijn zuster worden elkaars beste vrienden en schuilen in een eigen fantasiewereld.

Als de schizofrenie zich bij zijn zuster openbaart, ze seksueel ongeremder wordt in haar uitlatingen en dus sociaal minder presentabel, wordt ze opgenomen in een kliniek. Later, in 1937, wordt tot een lobotomie besloten, waarbij zenuwen in de hersenen worden doorgesneden. Hierdoor brengt ze de rest van haar leven in inrichtingen door; Williams heeft het zijn moeder nooit vergeven dat ze heeft ingestemd met deze operatie.

Zijn ouders, zuster, hijzelf en (homo) seksualiteit zullen keer op keer terugkomen in zijn werk.

Dwangmatig schrijver en versierder

Williams begint al met schrijven, vooral gedichten maar ook verhalen en essays, op de middelbare school. Door een prijs voor een van zijn gedichten wint de verlegen en gepeste jongen aan zelfvertrouwen. Eenmaal op de universiteit doet hij mee aan amateurtoneel en gaat daar ook voor schrijven. Wanneer hij actrice Alla Nazimova in Geesten van Ibsen ziet, weet hij wat hij wil gaan doen: schrijven voor het theater; Ibsen en Strindberg worden zijn grote voorbeelden.

Wanneer zijn vader hem tijdelijk van de universiteit haalt en hem een aantal jaren laat werken in een schoenenfabriek leert hij de rauwe kant van St Louis kennen die hij later als bron gebruikt voor o.a. Streetcar.

In 1938 studeert Willams af en vertrekt hij naar New Orleans – eindelijk vrij! Hij verandert zijn voornaam in Tennessee, heeft soms nauwelijks te eten en omschrijft zichzelf in die periode als: chicken-plucker, elevator operator, shoe salesman, compulsive typist and compulsive writer. 

In New Orleans heeft hij zijn eerste seksuele ervaring met een man: hij is dan al 27. Eerder was hij wel verliefd geweest op jongens, maar hij wist niet zo goed wat hij moest doen. Nu kan er een nieuwe dwangmatigheid aan het rijtje toegevoegd worden: dwangmatig sekspartners oppikken. Williams heeft nooit geheimzinnig over zijn homoseksualiteit gedaan: hij woonde vanaf 1948 openlijk met een man samen. In interviews met o.a. Playboy in 1973 beschrijft hij hoe hij bijna dagelijks mannen oppikt voor seks. Zo open waren toen nog weinig beroemde mannen geweest.

De jonge schrijver

Eerste successen

Er breekt een rusteloze tijd aan. Van New Orleans trekt hij naar Hollywood, dan weer naar New York, het theaterhart van de VS, om vervolgens weer zuidwaarts te keren. Williams schrijft verhalen, poëzie, essays en toneelstukken. Zijn verhalen vormen weer de bron van zijn toneelstukken; zijn taal zal altijd poëtisch blijven.  Aanvankelijk worden zijn toneelstukken nauwelijks opgemerkt, maar als in 1945 The Glass Menagerie in New York wordt opgevoerd is het een instant hit: Williams zou nooit meer armoede kennen. Terwijl Menagerie nog wordt opgevoerd, werkt hij aan A Streetcar Named Desire. Net als in Menagerie gebruikt hij zijn eigen achtergrond in het stuk en voegt hij rauwe sensualiteit toe, die de nog jonge en onbekende Marlon Brando perfect weet te verbeelden in zowel het toneelstuk als de verfilming daarvan.

A Streetcar Named Desire

Altijd onderweg

Hij maakt vrienden in de literaire wereld: Donald Windham, Gore Vidal, Truman Capote, Paul Bowles, Christopher Isherwood, Carson McCullers. Van velen zal hij later weer vervreemden.

Zijn succes drukt op hem: hij is bang dat niet te kunnen evenaren. Hij blijft rusteloos: hij brengt de zomers door in met name Rome en Taormina, reist naar Londen en Barcelona, dan weer naar Mexico of Tanger; in de Verenigde Staten woont hij afwisselend in New York, New Orleans, Key West. ’s Nachts pikt hij mannen op voor seks, maar ’s ochtends om 5 uur begint hij weer te schrijven.

In 1948 komt hij Frank Merlo tegen met wie hij gaat samenwonen. Merlo geeft de rust en stabiliteit die hij eerder miste en hij blijft succesvolle toneelstukken schrijven, die deels ook worden verfilmd: Cat on a hot Tin Roof, The Rose Tattoo, The Night of the  Iguana. Williams verdient veel geld en een deel van de royalty’s besteedt hij aan de verpleging van zijn zuster Rose.

Tegen de afspraak met Merlo in gaat Williams weer op zoek naar vluchtige seks. In 1962 gaan ze daardoor uit elkaar, maar als bij Merlo longkanker wordt vastgesteld, neemt Williams de zorg voor hem op zich. Merlo sterft het jaar daarop en Williams raakt in een jarenlange depressie en probeert die te overwinnen met drank en drugs. Dan besluit hij in psychanalyse te gaan. De therapeut adviseert hem hetero te worden, maar drank en drugs ziet Williams als een gemakkelijker oplossing.

Frank Merlo en Tennessee Williams en Williams alleen

Gelauwerd, verslaafd, gestorven en geëerd

Met de dood van Merlo is de stabiele periode in Williams leven voorbij. Hij blijft schrijven en herschrijven, maar de eerdere successen blijven uit. Hij wordt paranoïde, doet zelfmoordpogingen, leeft en reist met betaalde ‘vrienden’ of andere verslaafden. In 1969 laat broer Dakin hem gedwongen opnemen op een gesloten afdeling. Af en toe stopt Williams met de drugs en drank, maar nooit lang.

In 1979 wordt hij door president Jimmy Carter gelauwerd voor zijn bijdrage aan de kunsten en later ontvangt hij van Carter The Medal of Freedom. Maar deze en andere onderscheidingen kunnen zijn neergang niet voorkomen.

In 1983 wordt hij dood gevonden in zijn kamer in het hotel Elysee (Easy Lay volgens Williams) in New York. In zijn mond wordt een dopje van een medicijnflesje gevonden, in zijn bloed sporen van diverse drugs. Er wordt tot nu toe druk gespeculeerd over de doodsoorzaak: gestikt (de officiële versie), zelfmoord, moord?

Anno 2026 is Williams nog springlevend: zijn stukken worden nog steeds uitgevoerd -  in maart nog Streetcar in het ITA - en ook voor zijn latere werk krijgt hij nu waardering. In San Francisco is hij opgenomen in de Rainbow Honor Walk voor zijn openheid in zijn leven en werken over wie hij was.